Finansal varlıklar mı sistem mi toksik?

Finansal varlıklar mı toksik, yoksa sistemin ta kendisi mi?

Her şey 1980’lerde başladı… Artık unutulmaya yüz tutmuş Amerikalı bir ekonomistin ‘monetarizm’ (parasalcılık) doktrini, aynı zamanda son model kapitalizmin doğuşunu hazırlamıştı. Milton Friedman’ın bu doktrini, neoliberalizmin amentüsü gibi bir şey aslına bakarsanız.

Monetarizmin ve onun siyasetteki yansıması olan neoliberal politikaların, toksik varlıkların, özellikle 2008 finansal krizine yol açan niteliksiz ipotekli konut kredileri ve bunlara dayalı türev ürünlerin oluşumuna nasıl zemin hazırladığını anlatmaya çalışacağım bu yazıda ama önce bu doktrinin ne menem bir şey olduğunu özetleyeyim.

Kuralsızlıklar Düzeni

Monetarizmin öncüsü Friedman ve tilmizleri, piyasaların kendi kendini dengeleyeceğini ve devlet müdâhalesinin ekonomiye zarar verdiğini savunuyordu. Yani şu ‘görünmez el’ denen akıldışılığı ambalajlayıp tekrar piyasaya sürüyordu. Sermâyenin istediği de buydu zaten…

Bu yaklaşım, 1980’lerden itibaren finans sektöründe büyük bir ‘deregülasyon’ dalgası başlattı, riskli finansal ürünler geliştirilmesinin ve bunların denetimsizce satılmasının önü açıldı. Katı kurallar gevşetildiği için, finans sektörü ‘toksik’ hâle gelecek varlıkları rahatça üretebildi.

Monetarizm, merkez bankalarının temel görevinin fiyat istikrârını kontrol etmek olduğunu söyler. Ancak 2000’li yılların başında, özellikle Alan Greenspan’in başkanlığı döneminde Federal Reserve (Fed) ve diğer merkez bankaları, enflasyon düşük seyrettiği için politika fâizlerini uzun süre çok düşük tutmuştu.

Fâizlerin aşırı düşük olması, yatırımcıları daha yüksek getiri sunan riskli alanlara itti. Bankalar, bu talebi karşılamak için kredi notu düşük kişilere konut kredisi dağıttı ve bu varlıklar karmaşık finansal paketlere dönüştürülerek piyasaya sürüldü.

‘Batmak İçin Çok Büyük’: Dolandıran Hep Kazanır!

Monetarizmin uygulandığı finansal sistemde, büyük yatırım bankaları riskli işlemlerden devâsâ kârlar elde ederken, sistemik bir kriz ânında merkez bankalarının piyasaya para enjekte ederek kendilerini kurtaracağını biliyorlardı.

Bankalar, arkalarında merkez bankası güvencesi olduğunu bildikleri için, toksik varlık üretmekte hiç sakınca görmediler, ne de olsa bedelin devlet eliyle halka ödetileceğini biliyorlardı! Böylelikle, rezilce bir finansal döngü başladı.

Monetarizm, herhangi bir ekonomik kuram olarak tabii ki toksik varlıkların üretilmesini vaaz etmedi; ancak ‘devlet finansal piyasaları denetlemesin, fâiz serbest kalsın, piyasa kendi dengesini bulur’ yaklaşımı, finansal kurumların sınırsız risk almasına ve milyarlarca dolarlık toksik varlık balonları yaratmasına neden olan korunaklı alanı yarattı.

Yani doğrudan toksik varlık üretmeyi hedeflemese de, yarattığı kurumsal ve finansal ortam nedeniyle, toksik varlıkların ortaya çıkmasını kolaylaştıran ve bu sürece zemin hazırlayan en önemli faktörlerden biri oldu.

Bir Virüsten Ölümcül Pandemiye

Monetarizmin siyasal düzlemde karşılığı neoliberalizmdi. 1970’lere kadar dünyada devletin ekonomiye müdâhalesini, kamu harcamalarını ve istihdâm yaratmasını savunan Keynesyen model hâkimdi.

Friedman önderliğindeki monetarizm, devletin ekonomiyi büyütmek için harcama yapmasının, sadece enflasyona, hatta stagflasyona yol açtığını kanıtladığını iddia ediyordu. Neoliberalizmin en büyük mottosu olan ‘devlet müdahalesinin azaltılması ve piyasanın serbest bırakılması’ fikri, gücünü doğrudan monetarizmin bu önermesinden aldı.

Neoliberalizm; özelleştirmeyi, sendikasızlaştırmayı, sermâyenin serbest dolaşımını ve finansal piyasaların denetimsizleşmesini savunuyordu. Ve adım adım bu halk ve emek düşmanı programını hayata geçirdi.

Neoliberalizm 1980’lerde argesif bir şekilde batı ekonomilerinden başlayarak tüm dünyayı enfekte etmeye başlayacaktı.

Bu ideolojinin dünyadaki iki büyük öncüsü olan ABD Başkanı Ronald Reagan (Reaganomics) ve Birleşik Krallık Başbakanı Margaret Thatcher (Thatcherizm), ekonomi politikalarını Friedman’ın monetarist doktrininin üzerine kurdular.

Kamu şirketlerinin özelleştirilmesi, vergilerin düşürülmesi ve sosyal devlet harcamalarının kesilmesi gibi neoliberal adımlar, monetarist enflasyonla mücadele programlarının birer parçası olarak uygulandı.

Dolayısıyla, monetarizmin yarattığı kuralsızlaşma ortamı nedeniyle ortaya çıkan toksik varlıklar ve finansal krizler, doğrudan neoliberal sistemin işleyiş tarzının bir sonucu. Peki küresel ölçekte ekonomiyi zehirleme süreci nasıl ortaya çıktı?

Hesabı Bile Tutulamayan Devasa Toksik Atık Stoku

Şimdi şu varlıkların nasıl çalıştığını açıklamaya çalışayım… Değeri önemli ölçüde düşen ve likit piyasasını kaybeden finansal enstrümanların tümü, ‘toksik varlıklar’ (toxic assets) diye adlandırılır. Bu varlıkların tek bir merkezî veriyle ölçülebilen resmî bir küresel piyasa hacmi bulunmuyor.

Çünkü finans terminolojisinde ‘toksik varlık’, yapılandırılmış borç araçları, batık krediler veya likiditesini tamamen yitirip piyasada alıcı bulamayan donmuş finansal enstrümanları tanımlayan dinamik bir kavram…

Küresel piyasalarda bu kavramla ilişkilendirilen en büyük bileşenler ise sanki ne olduğu bile anlaşılmasın diye isimlendirilmiş!..
Geleneksel bankacılıkta toksik varlık tanımına en yakın doğrudan ölçülebilir büyüklük, ‘takipteki krediler’ (non-performing loans-NPL)…

Gelişen piyasalarla yüksek borçluluk oranlarına sahip bazı Avrupa ve Asya ülkelerindeki bankacılık sistemlerinde milyarlarca dolarlık batık veya ‘yeniden yapılandırılmış kredi’ stoku bulunuyor.

600 Trilyon Dolarlık Karadelik

Ancak daha toksik varlıklar da var!.. Özellikle 2008 küresel krizinin ana sebebi olan ‘ipoteğe dayalı menkûl kıymetler’ (mortgage-backed security-MBS) ve ‘teminâtlı borç yükümlülükleri’ (collateralised debt obligation-CDO), toksik varlık dendiğinde ilk akla gelen enstrümanlar…

Bugün bu varlıklar daha sıkı denetlense de, tezgâhüstü (over-the-counter-OTC) türev ürünler piyasasının toplam fiktif değeri 600 trilyon doların üzerinde!

Bu hacmin ne kadarlık kısmının ‘toksik’ veya ‘yüksek riskli varlık’a dönüştüğü, ancak piyasalarda likidite kuruduğunda ya da büyük temerrüt dalgaları başladığında; örneğin küresel faiz artışları ve jeoekonomik çatışmalar tetiklendiğinde, tam olarak su yüzüne çıkıyor.

Gelişen dijital varlık piyasasında da toksik varlık tanımları da değişiyor. Toplam piyasa değeri 3 trilyon dolar civarında seyreden kripto para ve ‘merkeziyetsiz finans’ (decentralised finance-DeFi) ekosisteminde; likiditesini kaybetmiş, hack’lenmiş veya çökmüş projelerin oluşturduğu milyarlarca dolarlık ‘toksik’ hacim bulunuyor.

Nitekim küresel borsalarda yaşanan güvenlik ihlâlleri veya regülasyon baskıları, milyarlarca dolarlık varlığın hızla dondurulmasına ya da değerini yitirerek toksik hâle gelmesine yol açabiliyor.

Zehirlenme Döngüsü

Bu varlıklar, özellikle 2008 finans krizi sürecinde banka bilançolarını kilitleyerek sistemi çöküşün eşiğine getirmişti. Bu varlıklar çeşit çeşit ve devâsâ hacimlere ulaşıyor. İşte varlıkların trilyon dolarlık hacimleri…

‘Yüksek riskli konut kredileri’ (subprime mortgage), ödeme gücü ve kredi skoru düşük kişilere, yani gelirsiz, işsiz, varlıksız kişilere yüksek faizlerle verilen konut kredileri… Ev fiyatlarının düşmesiyle, bu krediler hızla batık alacağa dönüştü.

Bu varlıkların şu andaki hacmi 130 trilyon doları buluyor. Binlerce konut kredisinin tek bir havuzda toplanarak tahvil haline getirilip yatırımcılara satılmış versiyonuna ‘ipoteğe dayalı menkûl kıymetler’ adı veriliyor. Yüksek riskli konut kredileri batınca, bu devâsâ menkûl kıymet havuzları tamamen toksik hâle geldi. Küresel hacminin 250 trilyon doları bulduğu tahmin ediliyor.

Küresel Soygunun Silâhları

Mortgage’lar, kurumsal borçlar ve diğer kredilerin dilimlere ayrılarak yapılandırıldığı karmaşık türev ürünlerden biri olan ‘teminatlandırılmış borç yükümlülükleri’ 2008’in öne çıkan varlıklarıydı. Kredi derecelendirme kuruluşlarının bunlara ‘AAA’ notu vermesi, toksisitenin tüm dünyaya yayılmasına neden olmuştu.

Bunun bir hata olmadığını, bir danışıklı dövüş olduğunu özellikle belirtmek gerek! Ve tam 120 trilyon dolarlık bir büyüklüğe sahip.

Bir varlığın batmasına karşı yapılan finansal sigorta sözleşmeleri olan ‘kredi temerrüt swap’ları (credit default swaps-CDS) ise, CDO ve MBS’ler çöktüğünde, dev sigorta şirketlerinin batmasına sebep olan toksik yükümlülükler… 800 milyar dolarlık bir büyüklüğe ulaşan ‘takipteki batık krediler’, bankaların şirketlere veya bireylere kullandırdığı, geri ödemesi 90 günden fazla gecikmiş veya tamamen ümidi kesilmiş standart ticarî ve bireysel kredilerden oluşuyor.

Tüm bu rakamların tahmînî olduğunu bir kez daha belirteyim. Kayıtdışılık sebebiyle, gerçek karadeliği bilmek mümkün değil.

Yoksa Hepsini Silip Atmak mı Gerek?

Şimdi neoliberalizm çöküyor. Yerine nasıl bir kapitalist modelin geleceğini bilemiyoruz ama bu şekilde gitmeyeceği, yeniden planlı ve kurallı bir sürece girilmesi dışında bir seçenek mümkün görünmüyor. Peki o zaman bu varlıklar ne olacak? Türev piyasalar ve tezgâhüstü pazarlar bu süreçte nasıl etkilenecek?

Peki bir düzenleme olacaksa, bu süreçte bu zehirli piyasalar yeni bir küresel krize yol açar mı? Sonuçta en az 600 trilyon dolarlık bir hacimden söz ediyoruz!

Neredeyse 356.6 trilyon dolarlık küresel borç stokunun iki katı!.. Sanki bu belâdan kurtulmanın yolu küresel bir silme operasyonu ama böylesi bir girişim çok tehlikeli sonuçlara sebep olabilir. Kapitalizm krizlerle dönüşen bir sistem ama ya deniz bittiyse!..

Süleyman Karan