Makine Kaydeder, İnsan Bekler

Bir adımı kayda geçiren makine, o adımı bekleyen insan

(Bu yazı 20 yılın ardından yeniden umuda koşmamı sağlayan Pendik Medikal Park Hastanesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon servisi ekibine adanmıştır.)

Bir insan aylar sonra yürütecin başında doğrulduğunda, kamera dizinin ne kadar büküldüğünü, sensör ağırlığını hangi ayağına verdiğini kaydedebilir de, az önce sandalyeye geri oturmayı düşünen o insanın neden bir kez daha denediğini anlamak için bazen yanında duran fizyoterapistin yüzüne bakmak gerekir.

İnsanın kendi bedenine yeniden güvenmesi, ölçüm ekranında kendisine ayrılmış bir sütun bulunmasa da, rehabilitasyonun en sahici kazanımlarından biridir.

Ekrana göre hareket tamam, hastaya göre daha yeni başladı

Yapay zekâ bugün rehabilitasyonda kameradan eklem hareketlerini tahmin etmek, giyilebilir sensörlerden yürüyüş verilerini çözümlemek ve ev egzersizleri sırasında klinisyenin sonradan inceleyebileceği geri bildirimler üretmek için kullanılıyor ya da araştırılıyor.

Nörolojik ve ortopedik rehabilitasyondaki çalışmaları bir araya getiren güncel bir sistematik derleme, inme ve Parkinson gibi alanlarda sensörlerin, mobil uygulamaların ve robotik sistemlerin yapay zekâyla birlikte denendiğini gösteriyor.

Bir yazılımın hareketi tanımasıyla hastanın günlük hayatta daha bağımsız hâle gelmesi arasında ise klinik çalışmalarla ölçülmesi gereken epeyce mesafe var.

İşe yarayabilir bütün bunlar, hem de pekâlâ, çünkü evde egzersiz yapan bir hastanın hareketi giderek daha kısıtlı yaptığını gösteren kayıt, fizyoterapistin bir sonraki seansta nereden başlayacağına ışık tutabilir.

Ancak diz açısının küçüldüğünü görmek başka bir iş, bunun ağrıdan mı, yorgunluktan mı, düşme korkusundan mı kaynaklandığını değerlendirmek başka bir iştir. Pazarlama broşürlerinde bu ayrım pek yer kaplamıyor olacak ki, hastanın evine kamera girdiği anda memleketin rehabilitasyon meselesi de çözülmüş gibi bir ferahlık çöküyor üzerimize.

Diploma var, randevu yok

Türkiye’de fizyoterapist yetersizliğini konuşurken önce neyin eksik olduğunu doğru tarif etmek gerekiyor. Kamuda iş arayan fizyoterapistle yaşadığı ilçede düzenli seans bulamayan hasta aynı ülkenin insanı ve ikisinin aynı anda var olması, yetişmiş insan gücüyle hizmet ihtiyacını buluşturamadığımızı gösteriyor.

ÖSYM’nin Sağlık Bakanlığı için yayımladığı sözleşmeli personel yerleştirme sonuçları bir alım dönemini gösterirken, ihtiyacın nerede biriktiğini görebilmek için ilçe düzeyinde çalışan fizyoterapist sayısını, bekleme süresini ve tedavisine düzenli devam edebilen hasta oranını birlikte izlemek gerekiyor. 

Sağlık Bakanlığı bu verileri düzenli yayımlamalı, kadroları nüfusun yanı sıra yaşlılık, engellilik ve ulaşım koşullarına göre planlamalı. İlçe hastanelerinde ekipler güçlendirilmeli, evden çıkmakta zorlanan hastalar için evde rehabilitasyon kapasitesi artırılmalı, SGK geri ödemeleri de seans sıklığı ve tedaviye devam ihtiyacı gözetilerek gözden geçirilmeli.

Uzaktan takip, klinik açıdan uygun hastalarda yüz yüze seansların arasını doldurabilir ve o sistem alınırken hastanın görüntülerine kimin erişeceği, kayıtların ne kadar saklanacağı ve yazılımın önerisini kimin değerlendireceği baştan belirlenmeli.

Bazen en yakın dostunuz, o gün yanınızda duran kişidir

Uzun süren bir tedavide fizyoterapist bazen hastanın en yakın dostu olur, çünkü herkes ilerleme haberini duymak isterken o, ilerlemenin görülmediği günlerde de oradadır. Hastanın iyi görünmek için gayret sarf etmediği, canının yandığını rahatça söylediği, bir hareketi üçüncü defa deneyip yine yapamadığında kendinden utandırılmadığı bir ilişki kurulur zamanla.

Moral vermek dediğimiz de çoğu kez budur, hastaya boş bir iyimserlik sunmadan o gün yapabildiğini fark ettirmek, ertesi seans için ulaşılabilir bir hedef koymak ve dinlenmesi gerektiğinde bunu söyleyebilmek.

Bir mesleğin hakkı alkışla ödenmiyor

Fizyoterapistlere güvenceli istihdam, eğitimlerine ve üstlendikleri klinik sorumluluğa uygun ücret, şeffaf ek ödeme ölçütleri ve meslekte ilerleyebilecekleri açık bir kariyer yolu sağlanmalı.

Seans süreleri ve günlük hasta yükü vakanın ağırlığına göre düzenlenmeli, hastayı güvenle transfer etmek için gereken ekipman ve personel sağlanmalı, meslek içi eğitim için ücretli zaman ayrılmalı.

Fizyoterapistler, rehabilitasyon ekiplerinde kendi değerlendirmelerini sunabildikleri gibi, işyerlerinde kullanılacak yazılımların seçiminde ve güvenli kullanım kurallarının belirlenmesinde de söz sahibi olmalı.

Bir hastanın yürütece tutunup doğrulduğu o ana dönüyorum, çünkü teknolojinin değerini de sağlık politikasının başarısını da orada görmek mümkün.

Ölçümü kaydeden cihazın hakkını verelim elbette, ama hastanın yanında duracak fizyoterapistin kadrosunu, ücretini ve o hastaya ayıracağı zamanı da aynı ciddiyetle konuşalım, zira insanın bir sonraki adımı atabilmesi bazen tam da bizim bütçede kıstığımız o birkaç dakikaya bağlıdır.

Ve emin olun yakınlarınızdan ziyade sizin için gerçekten sevinen onlardır.

Ayşegül Lanen Nurcan