Kadınlarda hücre yaşlanması sonucu oluşan üreme sorunlarına yönelik çalışmalarıyla tanınan İspanya’daki Genomik Düzenleme Merkezi’nin (CRG) Grup Lideri Doç. Dr. Elvan Böke, Avrupa Moleküler Biyoloji Örgütü’nün (EMBO) bu yılki büyük ödülünün sahibi oldu.
Böke, çalışmalarıyla Sabri Ülker Vakfı’nın 2023’teki Bilim Ödülü’nü de kazanmıştı. Do. Dr. Elvan Böke ile araştırmaları üzerine konuştuk.
“Doğurganlığın ve geç anneliğin önündeki en büyük engellerden biri olan yumurta yaşlanmasına dair bilinmeyenleri ortaya çıkarmak istiyoruz” dediniz. Şu ana kadar ortaya çıkarılan ne?
Çalışmalarımızın temelinde şu sorunun cevabını arıyoruz: Doğumdan önce oluşan yumurtalar, 50 yıla varan uzun süreler boyunca kadın vücudunda nasıl hayatta kalabiliyor?
Somatik hücreler yaşlanırken ve sınırlı bir ömre sahipken, germ (eşey) hücreleri, her nesilde yeni bir genç organizma oluşturabildikleri için ölümsüz olarak düşünülebilir. Bu kadar uzun bir zaman sağlıklı kalabilmeleri için yumurtaların sitoplazmik ve nükleer bileşenlerine verilen hasarı en aza indirmeleri gerekir. Geçtiğimiz 5 yıl içinde, yumurtaların daha önce herhangi bir hücre tipinde rapor edilmemiş çeşitli özelliklerini keşfettik, yumurtaların enerji üretmek için daha temiz bir yol kullandığını bulduk. Aynı zamanda, hücresel geri dönüşüm kutusu olarak düşünebileceğimiz bölmeleri olduğunu ve bu bölmelerde toksik olabilecek atıkları depoladıklarını keşfettik.
Kadın yumurtaları uzun yaşam için bir dizi yeni strateji kullanıyor
Bu keşifler bize, yumurtaların uzun yaşam için bir dizi yeni strateji kullandığını gösterirken, yumurta metabolizmasının ve proteinlerinin uzun yumurta ömrüne uyum sağlayacak farklı adaptasyonlarının doğasını araştırmak için heyecan verici kapılar açıyor.
Bu çalışma ile kadınlar kaç yaşına kadar anne olabilir (ileri yaş anlamında)
Menopoz, ‘Bir kadının yumurta sayısının 1.000’den aşağıya düştüğü zaman’ olarak tanımlanıyor. Genetiğe ve yaşam tarzına bağlı olarak herkesin kaç yaşına kadar anne olabileceği değişiyor teorik olarak, ama en ileri yaş menopoza girdikleri yaş…Geniş bir menopoz yaşı aralığı var, ve her kadın menopoza farklı yaşta giriyor, ama ortalama 50 yaş diyebiliyoruz.
40 yaş sonrası doğurganlık kaç yaşına kadar sürebiliyor ya da yumurta sağlıklı kalabiliyor? 45 yaşındaki bir kadın sağlıklı çocuk dünyaya getirebilir mi?
Yukarıda bahsettiğim gibi, doğurganlık hem genetiğe hem de yaşam tarzına bağlıdır. Kesin olan şey şu ki, 40’lı yaşlarda doğurganlık bayağı azalıyor – ama 40’lı yaşlarda yüksek yumurta rezervi olan ve sağlıklı bebek dünyaya getiren çok kadın var.
Füsun Saka
